Hallo HEALMates! Ik hoop dat het vandaag goed met je gaat  of in ieder geval dat je je best doet om de dag door te komen. Dit keer gaan we het hebben over iets dat eigenlijk ontzettend belangrijk is, vooral voor iedereen die te maken heeft (gehad) met mentale gezondheidsproblemen. Ja, precies: de rechten van ODGJ (Orang Dengan Gangguan Jiwa/ mensen met psychische stoornissen) bij het toegang krijgen tot mentale gezondheidszorg, zeker nu het verwijssysteem van BPJS gaat veranderen en volgens planning volledig wordt ingevoerd in 2026.

Misschien heb je er al iets over gehoord via het nieuws of sociale media. Het schijnt dat BPJS nu een nieuw systeem wil maken dat sneller, praktischer en menselijker zou zijn. Patiënten hoeven niet meer langs allerlei niveaus te gaan. Maar de vraag is: gaat deze verandering ODGJ echt helpen? Laten we het rustig doornemen.

 

De Realiteit van Toegang tot Geestelijke Gezondheidszorg Vandaag de Dag

Als we het hebben over de huidige ervaring met mentale gezondheidszorg, is er nog veel dat niet bepaald prettig is. Uit een onderzoek van het HEALMates Research Team in augustus 2025 onder 250 respondenten blijkt dat veel mensen het verwijstraject via eerstelijnszorg of puskesmas als emotioneel en mentaal belastend ervaren.

23 mensen vonden het proces lang en ingewikkeld, 51 vonden het redelijk lang, terwijl 91 aangaven dat het snel ging en 85 het als snel en makkelijk ervoeren. De cijfers laten één ding zien: iedere ervaring is anders. En precies dat maakt duidelijk dat het huidige systeem nog niet eerlijk en gelijk toegankelijk is voor iedereen.

Achter die cijfers zitten echte verhalen. Mensen die zo lang moesten wachten dat hun angst alleen maar erger werd. Mensen die drie keer heen en weer moesten naar de puskesmas voor één verwijzing. Of die telkens dezelfde vragen kregen, vragen die soms irrelevant waren, of zelfs werden weggestuurd met opmerkingen als “probeer wat meer te rusten” of “meer bidden helpt vast”, terwijl hun mentale staat al bijzonder kwetsbaar was. Niet weinig mensen voelden zich niet gehoord, ongelijk behandeld of zelfs geminimaliseerd.

Wat nog pijnlijker is: sommige respondenten vertelden dat ze van vrienden hoorden dat ze beter eerst naar een particuliere kliniek konden gaan om sneller een verwijzing te krijgen — mét diagnose brief. Maar die klinieken worden niet door BPJS vergoed. Dat betekent dus: zelf betalen. Voor iets waar ze eigenlijk recht op hebben. Hierdoor verandert een systeem dat zou moeten beschermen langzaam in een stil selectie die de mensen met geld voortrekt.

En dan hebben we het nog niet over het gebrek aan geestelijke gezondheidsdiensten op eerstelijns niveau. Puskesmas of Clinic 1 met psychologen of psychiaters zijn nog altijd zeldzaam. Uit onze observaties blijkt dat complete en goed toegankelijke psychische zorg juist geconcentreerd is in grote steden zoals Jakarta of Yogyakarta. Buiten deze steden moeten veel patiënten alsnog doorverwezen worden naar andere regio’s. Geen wonder dat veel respondenten hun ervaring omschreven met woorden als “gedoe”, “vermoeiend”, en “mentaal uitputtend”. Terwijl iemand die met mentale problemen vecht vooral een systeem nodig heeft dat hen ondersteunt, niet extra belast.

 

Het Nieuwe BPJS-Systeem 2026

Temidden van al deze klachten kondigt de overheid een nieuw verwijssysteem aan dat in 2026 moet ingaan. Het idee is om af te stappen van het trapsgewijze model. Voorheen moest je via de puskesmas naar een ziekenhuis van klasse 1 en daarna eventueel naar een hoger niveau.

Nu wordt er een systeem gebruikt dat gebaseerd is op competentie.

Even simpel uitgelegd, HEALMates: patiënten worden direct verwezen naar een zorginstelling die daadwerkelijk de expertise heeft voor hun aandoening en niet langer op basis van de “klasse” van het ziekenhuis. Dus als iemand mentale gezondheidszorg nodig heeft met een psychiater en een compleet team, kan die persoon in theorie direct daarheen worden geleid. Zonder omwegen via instellingen die eigenlijk niet de juiste professionals hebben.

Voor ODGJ klinkt dit als een enorme opluchting. Stel je voor dat je binnenkomt met ernstige angst, depressie of een andere zware mentale aandoening, en je hoeft niet eerst lang te wachten in drukke wachtruimtes, of honderd keer hetzelfde verhaal te herhalen. Je hoeft niet steeds te wisselen van plek om eindelijk bij de psychiater uit te komen die je vanaf het begin al nodig had.

Als dit systeem écht volgens plan werkt, kan de toegang sneller, relevanter en menselijker worden. ODGJ in een psychische noodsituatie kunnen veel sneller passende zorg krijgen. Vanuit het perspectief van het recht op geestelijke gezondheid is dit een belangrijke stap vooruit. Maar ja, HEALMates… beleid op papier moet nog wel worden bewaakt om werkelijkheid te worden.

 

Grote Uitdagingen die Nog Steeds Liggen te Wachten

We kunnen onze ogen niet sluiten voor het feit dat een nieuw systeem alleen niet genoeg is als de infrastructuur en het personeel nog niet klaarstaan. Tot nu toe zijn er nog altijd veel puskesmas zonder psychologen, laat staan psychiaters. Psychotherapie als dienst is zeldzaam in eerstelijnszorg en wordt ook niet altijd door BPJS vergoed. Terwijl ODGJ niet alleen medicijnen nodig hebben  uit het onderzoek blijkt dat de meesten juist meer behoefte hebben aan therapie, begeleiding, counseling en langdurige ondersteuning.

Ook op ziekenhuisniveau heeft niet elke plek een complete afdeling geestelijke gezondheid. Sommige hebben wel psychiaters maar geen speciale opnameafdeling. Andere hebben een afdeling maar te weinig personeel. Soms is de voorraad medicijnen niet stabiel, waardoor patiënten zelf moeten betalen voor middelen die eigenlijk onder BPJS vallen. Sommige respondenten klaagden ook over de hoge frequentie van dokterswisselingen, waardoor hun herstelproces steeds onderbroken wordt.

Dus, zal het nieuwe BPJS-systeem de rechten van ODGJ meteen volledig waarmaken? Waarschijnlijk beter dan voorheen, maar nog lang niet perfect. Het systeem opent wel een bredere en logischere deur. Maar achter die deur hebben we nog steeds voldoende ruimtes nodig, bekwame mensen, beschikbare medicijnen en een aanpak die echt menswaardig is.

HEALMates, wij hebben een belangrijke rol: blijven vertellen over onze ervaringen, het beleid kritisch volgen en zorgen dat deze veranderingen niet alleen mooie plannen op papier blijven. Mentale gezondheid is geen luxe het is een fundamenteel mensenrecht. En zolang er nog mensen met psychische stoornissen moeten worstelen met bureaucratie om überhaupt geholpen te worden, blijft er werk te doen.