Hallo, HEALMates. Deze keer gaan we het hebben over een animatiefilm die ons kritisch denken prikkelt en onze kennis over politiek en geschiedenis uitdaagt, A Daughter’s Memory.

Deze animatiefilm is bijzonder interessant omdat het concept verschilt van de meeste animatiefilms. De film, geregisseerd door Kartika Pratiwi, is een documentaire van ongeveer 8–10 minuten.

In A Daughter’s Memory nemen Kartika Pratiwi en het team van KotakHitam Forum een moedige stap door het verhaal van de tragedie van 1965 te vertellen, niet enkel vanuit statistieken of slachtofferaantallen, maar vanuit de kleine ruimtes van herinnering van een kind dat opgroeit in de schaduw van duisternis. Deze film is als een klok die terugtikt naar het verleden, een droevige melodie en vragen oproepend, maar ook een reflectie biedend voor ons allemaal. Laten we, HEALMates, direct de essentie van het verhaal bespreken.

Animatie als een Flexibele Ruimte van Herinnering

Het verhaal van een kind van een van de PKI-figuren vormt de ingang van A Daughter’s Memory. Zij is Svetlana Dayani, dochter van Njoto (een van de PKI-leiders), die haar jeugdherinneringen vertelt toen haar familie werd gearresteerd, gevangengezet en hun identiteit werd verborgen voor hun veiligheid.

De film begint met een eenvoudige scène: een gezin speelt Scrabble thuis. Letter voor letter worden woorden gevormd, gelach wordt gedeeld. Maar de sfeer verandert abrupt wanneer een legertruck arriveert en voetstappen de deur doen beven. Het Scrabble-bord wordt afgepakt, en het woord “Njoto” wordt erop geschreven door een militair. Dit is het begin van de verandering in het leven van Svet, die toen nog maar negen jaar oud was. Ze moest getuige zijn van gruwelijkheden in de gevangenis, gedwongen om ondervragingskamers schoon te maken, en bloed- en zweepsporen op de vloer te zien.

De gesproken vertelling leidt scène na scène die de herinneringen van een kind uitbeeldt dat geboren werd als dochter van een PKI-lid. De vertelling is niet overdreven dramatisch, HEALMates. Er zijn pauzes, aarzeling, en eenvoud in het dagelijks taalgebruik. Daardoor, wanneer ze zegt “Ik weet niet wanneer mijn vader verdween,” raakt dat gevoel van verlies direct tot op het bot.

Omdat het moeilijk was om betrouwbare en volledige visuele archieven te vinden, koos Kartika voor het medium animatie. Deze keuze is niet alleen praktisch, maar ook strategisch. Animatie maakt het mogelijk om angst, tijdsafstand en leegte in herinneringen te visualiseren die met een conventionele camera niet vast te leggen zijn.

Wat maakt A Daughter’s Memory zo bijzonder dat het twee prijzen won bij ReelOzInd? Het antwoord ligt in de moed om historische verhalen te vermengen met visuele interpretatie vol gevoel, onzekerheid en intimiteit. De film biedt een alternatief narratief van de tragedie van 1965, gezien vanuit een ander perspectief: persoonlijk trauma en de manier waarop kinderen dat verwerken.

Zoals HEALMates weten, draait het grote verhaal van de “Tragedie van 1965” om immens verlies van mensenlevens. Maar er zijn nauwelijks verhalen verteld vanuit het perspectief van de kinderen die in het midden van dit alles stonden. Dit is precies wat A Daughter’s Memory laat zien: het graven in iets dat vaak vergeten wordt — hoe kinderen die hun ouders verloren de leegte en sociale stigma internaliseren.

Svet verloor niet alleen haar vader fysiek, maar ook haar stemruimte, omdat het verhaal van de staat ver afstond van dat van haar familie. Ze groeide op in de schaduw van het stigma “Kind van een PKI-lid”, gedwongen haar identiteit te verbergen om te overleven.

De Psychologie van een Groeiende Herinnering

Vanuit een ander perspectief kunnen we deze film lezen vanuit de psychologie van het kind. Er zijn twee soorten kinderen die uit een tragedie voortkomen: degenen die weten wat er is gebeurd maar zwijgen, en degenen die niets weten maar het gevoel hebben dat er iets ontbreekt. Svetlana Dayani, de hoofdpersoon in A Daughter’s Memory, is een mengeling van beide. Ze weet dat haar vader is meegenomen, weet dat haar familie “anders” is, maar begrijpt nooit echt waarom de wereld plotseling van richting veranderde. Ze is een kind dat opgroeit met één sleutelwoord dat haar blijft achtervolgen: “Waarom?”

Als Freud nog leefde en deze film had gezien, zou hij waarschijnlijk zeggen dat dit een onvoltooide herinnering is en een onbedoeld overgedragen trauma. Ach, dat is textbook, maar wel de realiteit. A Daughter’s Memory gaat niet over spectaculair trauma, niet over geschreeuw, bloed of brute scènes. Maar als je, HEALMates, deze film kijkt, zul je een stille vorm van trauma voelen, ondanks de glimlach op het gezicht van de verteller.

In de psychologie wordt gezegd dat kinderen die opgroeien in de schaduw van extreem verlies vaak lijden aan wat men noemt intergenerationeel trauma — een wond die stilzwijgend van generatie op generatie wordt doorgegeven. Svet heeft de gebeurtenissen van 1965 nooit direct meegemaakt, maar ze absorbeerde de tekenen ervan: de bezorgde blik van haar moeder, de stilte aan de eettafel, en de angst bij elke klop op de deur.

De film beeldt dit uit met een minimalistische animatiestijl, vervaagde kleuren, vage lijnen en schaduwen die nooit stabiel lijken. Dit is de visuele vorm van de innerlijke staat van een kind dat leeft met onverklaard maar voortdurend gevoeld trauma.

De vraag is: wordt schuldgevoel geërfd? Erft een kind de zonden die niet van hem of haar zijn? Er is een korte, subtiele maar pijnlijke scène waarin Svet de met bloed bevlekte vloer schoonmaakt, zonder te weten van wie dat bloed is. Ze is slechts een kind dat “helpt”.

In de psychologie wordt dit genoemd: vicarious guilt — een schuldgevoel zonder object dat blijft kleven aan de ziel van de tweede generatie slachtoffers. Svet is onschuldig, maar groeit op met het gevoel dat haar familie “iets verkeerd heeft gedaan”. Kinderen van slachtoffers van de tragedie van 1965 ervaren in werkelijkheid vaak hetzelfde. Ze weten van niets, maar moeten leven met het stigma “Kind van een PKI-lid”.

Kun je je voorstellen hoe zwaar het is voor een kind om zijn eigen identiteit in twijfel te trekken telkens als het het vakje “Vader” op een schoolformulier moet invullen? Dat is niet zomaar sociale discriminatie, dat is systemische psychologische schade. Voor Svet is haar verdwenen vader niet slechts een vage herinnering, maar het zwaartepunt van haar bestaan. Elke stap die ze zet, elke groei die ze doormaakt, draait om iets dat er niet meer is.

De film beeldt dit geniaal uit met de metafoor van het Scrabble-bord — letters verspreid, maar nooit een volledig woord vormend. Elk kind dat plotseling een ouder verliest, kent dat gevoel: de wereld draait door, maar het is alsof er één lettergreep ontbreekt in je leven, en je de rest van je tijd besteedt aan het zoeken naar die ontbrekende letter.

Er zijn verschillende manieren waarop mensen hun trauma proberen te helen. Svet kiest haar helingsproces door herinneringen te herhalen tot ze ze kan accepteren. Misschien doet ze dit onbewust. Ze blijft haar vader oproepen, zijn lach en zijn geduld herinneren. Maar elke herinnering brengt ook een stukje pijn met zich mee.

Psychologisch gezien kan een persoonlijk trauma dat in de publieke ruimte wordt gedeeld, veranderen in een collectieve vorm van heling. Deze film doet dat op een zachte manier: het verandert het verhaal van één kind in een reflectie over een hele generatie die met soortgelijke wonden is opgegroeid. Voor Svet zal haar vader misschien nooit terugkeren, maar door deze film heeft ze een manier gevonden om te leven met dat verlies, zonder zich langer te hoeven verbergen achter stilte.

Interessant, toch, HEALMates? We kunnen zoveel betekenisvolle lessen halen uit één animatiefilm. Als je de kans hebt, probeer deze film dan te bekijken en je eigen interpretatie te geven, HEALMates. (RIW)