In een rustige ziekenkamer zit een patiënt stil naar buiten te kijken. Zijn blik rust op het raam, maar lijkt ergens anders te zijn. Fysiek lijkt er weinig aan de hand. Geen open wonden, geen infuus, geen alarmsignalen van een medische noodsituatie. Toch kan achter die stilte een storm schuilgaan: angst, depressie, trauma of diepe mentale uitputting.

Juist op zulke momenten kan een verpleegkundige een cruciale rol spelen. Niet alleen als zorgverlener die het lichaam behandelt, maar ook als iemand die signalen van mentale problemen herkent en begrijpt wat een patiënt doormaakt.

Maar dat roept een belangrijke vraag op: zijn verpleegkundigen voldoende voorbereid op de steeds complexere uitdagingen rond mentale gezondheid?

Om dat beter te begrijpen voerde ik samen met Shanti Wardaningsih een onderzoek uit met de titel Global Research Trends on Mental Health Training in Nursing: A Bibliometric Analysis 2015–2025. In dit onderzoek analyseren we hoe de academische wereld de afgelopen tien jaar heeft gekeken naar training in mentale gezondheid voor verpleegkundigen.

Een groeiende wereldwijde uitdaging

Mentale gezondheid is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de belangrijkste gezondheidsvraagstukken wereldwijd. Psychische aandoeningen zijn allang geen zeldzame of marginale problemen meer.

Volgens internationale gezondheidsrapporten zijn mentale stoornissen verantwoordelijk voor ongeveer 13 procent van de totale ziektelast wereldwijd, en men verwacht dat zij in de toekomst een van de belangrijkste oorzaken van beperkingen zullen worden.

Ook in Indonesië stijgt het aantal mensen met mentale gezondheidsproblemen. Recente cijfers laten zien dat de prevalentie is toegenomen van 6,1 procent in 2018 naar 9,8 procent in 2023.

Dat zijn niet zomaar cijfers. Achter elk percentage schuilt een persoonlijk verhaal: studenten die worstelen met een burn-out, werknemers die onder hoge werkdruk staan, moeders die kampen met postpartumdepressie, en jongeren die dagelijks omgaan met angst en onzekerheid.

In veel van deze situaties zijn verpleegkundigen de eersten die met deze problemen in aanraking komen.

De vaak onderschatte rol van verpleegkundigen

Wanneer iemand een ziekenhuis of zorginstelling binnenkomt, is de verpleegkundige vaak het eerste aanspreekpunt. Zij voeren de eerste observaties uit, houden de gezondheidstoestand van patiënten in de gaten en begeleiden hen gedurende het zorgproces.

Dat maakt verpleegkundigen tot een belangrijke schakel bij het vroegtijdig herkennen van mentale gezondheidsproblemen.

Toch blijkt uit verschillende studies dat veel verpleegkundigen nog onvoldoende training krijgen op dit gebied. De vaardigheden om psychische problemen te herkennen en patiënten met mentale klachten te begeleiden zijn niet altijd voldoende ontwikkeld.

Een belangrijke oorzaak daarvan is het gebrek aan specifieke opleidingen en trainingen rond mentale gezondheid.

Het gevolg is dat signalen van mentale problemen soms te laat worden opgemerkt, terwijl vroege interventie juist een groot verschil kan maken in het herstel van een patiënt.

Wat laat internationaal onderzoek zien?

Om een beter beeld te krijgen van de ontwikkelingen op dit gebied analyseerde ik 110 wetenschappelijke artikelen uit de Scopus-database die tussen 2015 en 2025 zijn gepubliceerd.

Met behulp van een zogenaamde bibliometrische analyse werden trends in onderzoek en publicaties in kaart gebracht. De uitkomsten laten een duidelijke ontwikkeling zien: de aandacht voor training in mentale gezondheid binnen de verpleegkunde groeit snel.

In 2015 verschenen slechts vier wetenschappelijke publicaties over dit onderwerp. In 2025 waren dat er al achttien.

Dat lijkt misschien een klein verschil, maar in de wereld van academisch onderzoek laat het een duidelijke trend zien: mentale gezondheidsvaardigheden voor zorgverleners worden steeds belangrijker.

De landen die het onderzoek domineren

Het onderzoek laat ook zien welke landen het meest actief zijn op dit terrein. De tien landen met de meeste publicaties zijn:

• Verenigde Staten
• Verenigd Koninkrijk
• Australië
• Ierland
• China
• Finland
• Nieuw-Zeeland
• Nederland
• Noorwegen
• Zuid-Afrika

De Verenigde Staten staan met afstand bovenaan, met 27 wetenschappelijke publicaties.

Dat heeft mede te maken met de lange geschiedenis van mentale gezondheidszorg in het land. Instellingen zoals het National Institute of Mental Health, dat al sinds 1946 bestaat, hebben onderzoek en beleid op dit gebied sterk gestimuleerd.

Met structurele financiering en beleidssteun heeft onderzoek naar mentale gezondheid zich daar sneller ontwikkeld.

Van theorie naar technologie

Een van de meest interessante bevindingen uit het onderzoek is de verschuiving in de manier waarop verpleegkundigen worden opgeleid.

In de beginjaren van de onderzochte periode (ongeveer 2015–2018) lag de nadruk vooral op theorie: onderwijs over mentale gezondheid, psychiatrische verpleegkunde en de integratie van mentale gezondheidszorg in het curriculum.

Na 2020 veranderde dat.

Onderzoekers begonnen zich steeds meer te richten op innovatieve leermethoden, zoals:

• simulatietraining,
• e-learning,
• hybride onderwijs,
• ontwikkeling van klinische competenties.

Dat betekent dat onderwijs over mentale gezondheid niet langer alleen in de collegezaal plaatsvindt.

Studenten leren nu bijvoorbeeld via simulaties van realistische patiëntsituaties, rollenspellen tussen studenten en patiënten, digitale leerplatforms en hybride lesvormen die online en fysieke lessen combineren.

Deze methoden blijken effectiever, omdat ze studenten voorbereiden op echte situaties in de klinische praktijk.

Minder stigma, meer empathie

Training in mentale gezondheid heeft nog een ander belangrijk effect: het helpt stigma rond psychische aandoeningen te verminderen.

Hoewel er steeds meer aandacht is voor mentale gezondheid, bestaan er nog altijd vooroordelen tegenover mensen met psychische problemen, soms zelfs binnen de gezondheidszorg.

Onderzoek laat zien dat onderwijsmethoden zoals rollenspellen en direct contact met patiënten studenten helpen om psychische aandoeningen beter te begrijpen.

Wanneer verpleegkundigen zich kunnen inleven in de ervaringen van patiënten, groeit hun empathie. En juist die empathie vormt een essentieel onderdeel van goede zorg.

De nasleep van de pandemie

De COVID-19-pandemie heeft diepe sporen achtergelaten in de mentale gezondheid van mensen. Angst, sociale isolatie, economische onzekerheid en verlies van dierbaren hebben wereldwijd geleid tot een toename van psychische klachten.

Hoewel de pandemie inmiddels voorbij is, blijven de psychologische gevolgen zichtbaar. Veel mensen kampen nog steeds met stress, angst of traumatische ervaringen.

Daarom heeft het gezondheidssysteem professionals nodig die niet alleen lichamelijke klachten behandelen, maar ook aandacht hebben voor de mentale kant van gezondheid. En opnieuw staan verpleegkundigen daarbij in de frontlinie.

Een andere kijk op zorg

De resultaten van dit onderzoek laten zien dat training in mentale gezondheid een centrale plaats zou moeten krijgen binnen verpleegkundige opleidingen.

Niet als een aanvullende vaardigheid, maar als een kerncompetentie.

In de toekomst kunnen verschillende stappen worden gezet, zoals:

• integratie van mentale gezondheid in verpleegkundige curricula,
• gebruik van digitale leerplatforms,
• klinische simulaties gebaseerd op echte patiëntsituaties,
• training in therapeutische communicatie.

Met deze aanpak zullen verpleegkundigen niet alleen zorgverleners zijn die lichamelijke ziekten behandelen. Zij kunnen ook luisteraars, begeleiders en beschermers van de mentale gezondheid van patiënten worden.

Niet alle wonden zijn zichtbaar

Mentale gezondheid herinnert ons uiteindelijk aan een eenvoudige waarheid,  niet alle wonden zijn zichtbaar. Soms lijkt iemand aan de buitenkant in orde, terwijl hij of zij van binnen een zware strijd voert.

Op zulke momenten kan één empathisch gesprek met een zorgverlener al een groot verschil maken. En misschien, in die stille ziekenkamer, is het juist een goed opgeleide verpleegkundige die als eerste merkt dat er meer aan de hand is dan wat op het eerste gezicht zichtbaar is.

Over de auteur

Mukhlis Fauzi S.Kep, Ns is verpleegkundige en vrijwilliger op het gebied van mentale gezondheid. Hij is actief binnen de gemeenschappen KOPIGAWA (Komunitas Peduli Gangguan Jiwa) en Sejiwa (Selaras Jiwa Kebumen).

Contact:
mukhlisfauzi92@gamail.com