We weten het allemaal: nieuws over pesten lijkt nooit op te houden, toch? Van zogenaamd “onschuldige grapjes” tot vormen van geweld waar je gewoon stil van wordt. De littekens zijn vaak niet zichtbaar, verborgen achter een glimlach, maar de impact kan enorm zijn.

Eén van de meest schokkende gebeurtenissen van laatst was de explosie op SMAN 72 Jakarta. Volgens berichtgeving van Kompas.com zou de dader mogelijk zelf slachtoffer van pesten zijn geweest. Mocht dat kloppen, dan hebben we het niet over een geïsoleerd incident, maar over een harde wake-up call dat ons beschermingssysteem voor leerlingen nog grote gaten heeft.

Ook de nationale cijfers geven weinig reden tot geruststelling. Meldingen van kindermishandeling blijven stijgen en volgens het I-NAMHS-onderzoek (2022) kampt één op de drie jongeren – zo’n 15,5 miljoen kinderen – met mentale problemen. En weet je hoeveel van hen ooit professionele hulp hebben gekregen? Slechts 2,6%.

In dit soort situaties staan leraren eigenlijk in de frontlinie. Zij zien als eerste wanneer een leerling stiller wordt, zich anders gedraagt, of emotioneel vastloopt. Maar hoe goed zijn leraren eigenlijk voorbereid op alles wat speelt in het hoofd van hun leerlingen?

Om daar een eerlijk beeld van te krijgen, hield HEAL X Sahabat Jiwa een enquête onder leraren uit verschillende onderwijsniveaus in heel Indonesië. De uitkomsten? Interessant, soms confronterend, en zeker iets om bij stil te staan. Laten we erin duiken!

Leraren Zijn Betrokken – maar Begrip Is Nog Niet Overal Gelijk

Het goede nieuws: het bewustzijn onder leraren is al behoorlijk hoog. Een grote meerderheid geeft aan dat de mentale gezondheid van leerlingen echt onderdeel is van hun verantwoordelijkheid.

Maar zodra het gaat om technische kennis, wordt het beeld minder stevig. Veel leraren denken wel te kunnen inschatten wanneer een leerling professionele hulp nodig heeft, maar slechts een kleinere groep voelt zich echt zeker van die beoordeling. En een aanzienlijk deel geeft toe dat ze eigenlijk nog te weinig training hebben gehad.

Bij het herkennen van depressieve of angstige signalen loopt de kennis uiteen. Terwijl juist depressie en angstklachten de meest voorkomende problemen zijn bij scholieren. Het laat zien dat de bereidheid er is—maar de tools ontbreken nog.

Scholen Hebben Meer Nodig dan Academische Doelen: Ook Emotionele Educatie Is Cruciaal

Toen leraren werd gevraagd of mentale gezondheid een plek moet krijgen in het curriculum, zei het grootste deel volmondig ja. Logisch ook, want mentale welzijn heeft direct invloed op schoolprestaties.

Toch voelen veel leraren dat de school zelf nog geen stevig systeem heeft om leerlingen emotioneel te beschermen. En heel eerlijk: dat merken we allemaal in de praktijk.

Wel reageren docenten over het algemeen met veel empathie wanneer een leerling overstuur raakt—door met hen te praten, ouders te bellen, een pauze te geven of te verwijzen naar de schoolcounselor. Hun intentie is goed, maar de aanpak is vaak intuïtief in plaats van gestandaardiseerd.

Pesten: Een Probleem dat Leraren Duidelijk Herkennen, Maar Moeilijk Verdwijnt

Vraag leraren hoe groot het pestprobleem is, en de antwoorden verschillen. Sommigen vinden het nog “te overzien”, anderen zien het als serieus en groeiend. Maar één ding valt op: in de meeste gevallen gaat het om pesten door leeftijdsgenoten. De sfeer tussen senioren en junioren wordt ook genoemd, maar speelt een kleinere rol.

Het meest voorkomende type? Verbaal pesten. Denk aan opmerkingen, bijnamen, denigrerende grappen—dingen die zogenaamd “onbelangrijk” zijn, maar diep kunnen raken. Daarna volgen sociale uitsluiting, fysiek pesten en een klein deel online pesten.

Veel scholen hebben officieel een anti-pestbeleid, maar volgens leraren werkt het niet altijd even effectief. Soms blijven de regels vooral op papier bestaan, zonder duidelijke opvolging in de praktijk.

Achter de Glimlach van Leerlingen Schuilt Soms Meer Dan We Denken

Het meest aangrijpende deel van het onderzoek kwam uit de verhalen die leraren deelden. Hier ging het niet om cijfers, maar om echte kinderen met echte pijn.

Een lerares vertelde over een meisje dat altijd stil was en vaak alleen zat. Pas later bleek dat ze door haar vriendinnen werd behandeld als een soort “persoonlijke assistent”—ze moest van alles doen en als ze weigerde, kreeg ze een knijp in haar arm. In het begin werd het gezien als “plagerijtjes”, maar toen het bleef doorgaan, werd duidelijk dat dit helemaal niet oké was.

Andere verhalen gingen over leerlingen die niet meer naar school wilden komen omdat ze dagelijks werden uitgelachen, of kinderen die na pesten enorm introvert werden. Sommigen sleepten stress van thuis mee naar school, waardoor ze sneller boos werden of juist volledig in zichzelf terugtrokken.

Deze verhalen laten zien dat mentale problemen niet alleen bestaan in statistieken—ze leven in kinderen die elke dag proberen overeind te blijven.

Leraren Willen Leren, maar het Systeem Moet Mee

Tussen alle zorgen door is er gelukkig ook een lichtpunt: bijna alle leraren staan te popelen om trainingen over mentale gezondheid te volgen. Dat enthousiasme is een duidelijk signaal dat zij wíllen groeien en wíllen helpen.

Uit de enquête kwamen ook meerdere aanbevelingen die heel logisch klinken:

• Leraren hebben behoefte aan échte, doorlopende trainingen—geen wegwerp-seminars.
• Schoolcounselors moeten een centrale rol krijgen, met realistische leerlingratio’s en duidelijke verantwoordelijkheden.
• Anti-pestregels moeten vergezeld worden door heldere procedures: hoe meld je iets, wie pakt het op, en hoe bescherm je het slachtoffer?
• Elke klas heeft een emotioneel veilige sfeer nodig waar leerlingen hun gevoelens kunnen uitspreken zonder schaamte.
• Ouders en school moeten samenwerken, niet alleen voor rapportcijfers, maar ook voor het mentale welzijn van hun kinderen.

Uiteindelijk laten al deze suggesties zien dat leraren klaarstaan om te veranderen—maar dat het hele systeem mee moet bewegen. Een school hoort niet alleen een plek te zijn waar je leert rekenen of grammatica, maar ook een ruimte waar kinderen zich veilig voelen om op te groeien, te falen, te herstellen en zichzelf te zijn.

Misschien begint echte verandering wel op het moment dat we ons realiseren dat onderwijs niet alleen draait om kennis, maar ook om het beschermen van het innerlijke leven van elke leerling die elke ochtend weer het lokaal binnenstapt. Wat denk jij? (RIW)