Door: Meliana Ardiyanti
De Indonesische samenleving sluit mogelijk nog steeds haar ogen wanneer het gaat over geestesstoornissen of wat vaak mentale gezondheid wordt genoemd, omdat dit als een taboe wordt beschouwd. Hoewel het onderwerp tegenwoordig vaker wordt besproken, blijft mentale gezondheid helaas voor velen nog steeds een stigma. Niet weinigen denken dat mensen met mentale gezondheidsproblemen gek zijn of bezeten door een geest. In werkelijkheid is een geestelijke stoornis echter een medische aandoening van de hersenen.
Volgens Benny Prawira, coördinator van de suïcidepreventiegroep Into The Light, blijft het negatieve stigma in Indonesië bestaan. Hierdoor voelen mensen met geestelijke aandoeningen zich vaak geïsoleerd en zonder hoop.
Uit de Gezondheidsenquête (Riskesdas) van 2018 blijkt dat meer dan 19 miljoen inwoners ouder dan 15 jaar last hebben van emotionele mentale stoornissen en meer dan 12 miljoen mensen ouder dan 15 jaar aan depressie lijden (Rokom, 2021). Deze gegevens tonen aan dat Indonesië er nog niet in is geslaagd om de problemen rond mentale gezondheid effectief aan te pakken. Bovendien heeft de pandemie het aantal mensen met psychische aandoeningen vergroot, wat, indien genegeerd, negatieve gevolgen kan hebben.
Er zijn veel factoren die van invloed zijn op de mentale gezondheid, zoals genetische factoren, hormonale veranderingen, traumatische ervaringen, problemen in relaties, vriendschap, familie of levensdruk. Symptomen die vaak voorkomen zijn prikkelbaarheid, hopeloosheid, een laag zelfbeeld, angst en overmatige bezorgdheid. Het is belangrijk dat elk individu zich bewust is van het belang van mentale gezondheid om negatieve gevolgen te voorkomen.
Volgens de WHO wordt geschat dat 10 tot 20 procent van de adolescenten mentale gezondheidsproblemen ervaart. Helaas blijven veel van deze gevallen ongediagnosticeerd en onbehandeld. Een andere factor is pesten op school. Veel tieners pesten hun klasgenoten omdat ze anders zijn of simpelweg als grapje. Dit zorgt ervoor dat slachtoffers niet meer naar school willen en zelfs depressief kunnen raken.
Mentale gezondheid wordt ook vaak in verband gebracht met zelfbeschadigend gedrag. Veel jongeren met psychische problemen brengen zichzelf schade toe om spanning of depressie te verlichten. Self-harm betekent het bewust toebrengen van verwondingen aan het eigen lichaam, meestal als gevolg van hoge stress of depressie. Deze personen hebben moeite om hun drang tot zelfbeschadiging te beheersen, maar ervaren een gevoel van opluchting na het zichzelf pijn doen.
De oorzaken van hun problemen komen vaak voort uit familie en sociale omgeving. Als deze situaties zich blijven herhalen, kunnen ze het niet meer aan en willen ze opgeven. Dat is wat hen ertoe brengt zichzelf schade toe te brengen.
Mentale Gezondheid in Indonesië is nog een Noodtoestand van Stigma
Hoe kan dat? Vaak zorgt dit stigma ervoor dat mensen met mentale stoornissen hun hulp zoeken uitstellen of helemaal geen hulp meer willen. Volgens Measya: “Veel mensen denken dat mensen met geestelijke stoornissen te weinig geloof hebben of bezeten zijn. Ze worden vaak overdreven genoemd of zelfs niet geloofd.”
Uit mijn persoonlijke ervaring blijkt dat de maatschappelijke kijk op mentale problemen nog steeds beperkt is. Ik ben het eens met de opvatting dat veel mensen geestelijke aandoeningen nog steeds associëren met bezetenheid, hekserij, aandacht trekken, of gebrek aan religieuze toewijding. Toen ik op de middelbare school zat, had ik zelf last van emotionele problemen. Velen dachten dat ik aandacht zocht of gek was. Sommigen zeiden dat ik een religieuze zuivering (ruqyah) moest ondergaan. Totdat een schoolpsycholoog me aanraadde om een psychiater te bezoeken. Toch dacht mijn omgeving dat ik gek was, terwijl ik op dat moment juist medische hulp nodig had. Het gebrek aan kennis over mentale gezondheid en het ouderwetse denken in de samenleving veroorzaken nog steeds te weinig bewustwording en educatie over dit onderwerp. Een toxische omgeving, familieproblemen, geweld of trauma kunnen allemaal bijdragen aan het ontstaan van mentale stoornissen.
Daarnaast bestaan er nog steeds sterke negatieve stigma’s in de samenleving over mensen met mentale aandoeningen. Tot op heden ervaren veel patiënten nog steeds discriminatie en slechte behandeling door de maatschappij (volgens Kumparan). Verschillende respondenten spraken over het gebrek aan bewustzijn rond mentale gezondheid in Indonesië.
Rara zei: “Volgens mij begrijpen mensen nog steeds te weinig over mentale gezondheid. Ze denken ouderwets — elke depressieve of gestreste persoon wordt gezien als iemand die te weinig bidt. Daardoor negeren ze mensen met mentale problemen. Terwijl onbehandelde depressie fataal kan zijn — het kan leiden tot de dood of zelfs zelfmoord door overdosis medicijnen. Daarom moet mentale gezondheid al vroeg worden onderwezen en niet worden onderschat. We kunnen mensen helpen met iets simpels zoals bemoediging of steun.”
Malika zei over het stigma: “Volgens mij is het bewustzijn over mentale gezondheid in Indonesië nog steeds erg laag. Mensen negeren het of vinden dat het gebrek aan geloof is. Omdat de meerderheid van de bevolking religieus is, worden mentale problemen vaak religieus verklaard. Slechte omgevingen kunnen mentale problemen veroorzaken. Een oplossing is om een betere omgeving op te zoeken en je levensstijl te veranderen.”
Dhafin gaf een positiever perspectief: “Volgens mij zijn mensen tegenwoordig al wel bewuster over mentale gezondheid dan vroeger. Alleen oudere generaties lopen nog wat achter.” Hij merkt dat steeds meer jongeren, millennials en ouders openstaan voor dit onderwerp.
Maar Raisha ziet het anders: “Tegenwoordig nemen nog steeds veel mensen mentale gezondheid niet serieus. Velen bespotten of onderschatten mensen met mentale problemen. Ze noemen het aanstellerij of vergelijken het met vroeger. Terwijl iedereen een eigen draagkracht heeft — je kunt mensen niet allemaal op dezelfde manier beoordelen of vergelijken.”
Chaca voegde toe: “De meningen van mensen over mentale gezondheid verschillen — sommigen geven er echt om, maar anderen vinden het onbelangrijk omdat de wereld hard is en iedereen zijn eigen strijd heeft.” Het aanhoudende misverstand en negatieve stigma belemmeren echter nog steeds veel mensen om professionele hulp te zoeken, wat hun levenskwaliteit ernstig beïnvloedt.
Over professionele hulp gesproken — wat betekent dat eigenlijk? Professionele ondersteuning van psychologen of psychiaters kan effectieve therapie of behandeling bieden om mentale gezondheidsproblemen aan te pakken en het welzijn te verbeteren (volgens Generali Indonesia). Maar wat is nu precies het verschil tussen een psycholoog en een psychiater?
Volgens Raisha: “Wat ik weet is dat een psycholoog helpt op niet-medische wijze — ze luisteren, geven advies of bemiddelen. Terwijl een psychiater medische hulp biedt met medicijnen.”
Volgens de website Halodokter behandelt een psycholoog vooral dagelijkse psychologische problemen, terwijl een psychiater zich richt op ernstigere geestelijke stoornissen die medicatie vereisen. Daarom is het belangrijk dat wij als samenleving samenwerken om dit beeld te veranderen.
Effectieve Oplossingen om Misverstanden en Negatieve Stigma’s over Mentale Gezondheid te Verminderen
Hier zijn enkele manieren om dit probleem aan te pakken:
1. Educatie en Bewustwording — door kennis en bewustzijn over mentale gezondheid te vergroten, kunnen we negatieve percepties en stigma’s verminderen en een ondersteunende omgeving creëren voor mensen die ermee te maken hebben. De eerste stap is om jezelf en anderen te informeren over mentale gezondheid en het onderwerp niet te bagatelliseren.
2. Verandering van Taalgebruik — vermijd veroordelende of stigmatiserende taal met betrekking tot mentale gezondheid. Het gebruik van neutrale en ondersteunende termen helpt het stigma te verminderen en bevordert een positievere houding tegenover mentale gezondheid.
3. Toegankelijke Ondersteuning — verbeter de toegankelijkheid van betaalbare en kwalitatieve mentale gezondheidszorg en bied voldoende ondersteuning aan wie dat nodig heeft. Wanneer mensen zich gesteund voelen en gemakkelijk hulp kunnen vinden, zullen ze eerder openstaan voor herstel.
4. Emotionele Steun — het is belangrijk om empathie en begrip te tonen voor mensen met mentale problemen. Waardeer hun moed om hulp te zoeken en bied morele steun. Dit kan een grote rol spelen in hun herstelproces.
